पुण्यातील अनेक प्राचीन मंदिरांमध्ये सोमवार पेठेतील त्रिशुंड गणपती मंदिर हे एक अनोखे रत्न आहे. हे मंदिर केवळ धार्मिक केंद्र नसून, त्याच्या स्थापत्यशैलीतून आणि शिल्पांमधून प्राचीन भारतीय संस्कृतीची ओळख करून देणारे एक ऐतिहासिक ठेवा आहे. हे मंदिर विशेषतः त्याच्या तीन सोंड असलेल्या गणेशमूर्तीमुळे प्रसिद्ध आहे.
मंदिराचा इतिहास आणि स्थापत्यशैली
मंदिराच्या उभारणीची सुरुवात शहाजीराजांच्या काळात झाली, तर १७७०च्या सुमारास इंदूरजवळील गोसावी भीमनिपजी यांनी मंदिराचे बांधकाम पूर्ण केले. या मंदिराच्या रचनेत राजस्थानी, माळवा आणि दक्षिण भारतातील वास्तुशैलींचा मिलाफ दिसून येतो. पूर्ण दगडी बांधकाम, उंच प्रवेशद्वार आणि दाराच्या चौकटीवरील शिल्पे यामुळे मंदिराच्या स्थापत्यकलेला वेगळेपण प्राप्त झाले आहे.
प्रवेशद्वारावरील शिल्पे आणि राजकीय दृष्टिकोन
मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर विविध देवतांची शिल्पे कोरलेली आहेत - शेषशायी विष्णू, यक्ष, किन्नर, लक्ष्मीमंत्र, मोर आणि दशावतार. मात्र, सर्वांत लक्षवेधी आहे ते राजकीय दृष्टिकोन असलेले एक विशेष शिल्प. एका इंग्रज शिपायासह बंगाल आसामचे प्रतीक असणाऱ्या शिल्पातून तत्कालीन राजकीय परिस्थितीचे प्रतिकात्मक चित्रण आहे. ब्रिटिश सत्तेचा प्रभाव वाढत असल्याचे या शिल्पातून सूचित केलेले दिसते.
त्रिशुंड गणेशाची खास मूर्ती
गर्भगृहात विराजमान असलेली गणेशाची मूर्ती इतरांपेक्षा अगदी वेगळी आहे. या मूर्तीला तीन सोंडा आहेत आणि सहा हात असून, ती काळ्या पाषाणात कोरलेली आहे. मोरावर बसलेल्या या गणेशमूर्तीचे दर्शन पुण्यात फार क्वचितच पाहायला मिळते. तिच्या हातात अंकुश, परशू आणि मोदक पात्र आहे, तर पाठीमागे शेषशायी नारायणाचे शिल्प कोरलेले आहे. मंदिराचा स्थापत्य उद्देश शिवमंदिरासारखा असला, तरी कालांतराने गणेशाची स्थापना करण्यात आली, असे मानले जाते.
शिवलिंग आणि लिंगोद्भव शिल्प
मंदिराच्या मागील भागात एक विशेष शिवलिंग आहे, ज्यावर लिंगोद्भव कथा आधारित शिल्प साकारलेले आहे. पुराणातील ब्रह्मा आणि विष्णू यांच्यातील श्रेष्ठत्वाच्या स्पर्धेवर आधारित असलेल्या या शिल्पातून शिवाची महत्ता अधोरेखित करण्यात आली आहे. ब्रह्मा हंसाच्या रुपात आणि विष्णू वराह रुपात आद्य आणि अंत शोधण्याचा प्रयत्न करतात, मात्र त्यांना तो सापडत नाही. हे शिल्प शिवाच्या लिंगोद्भव रूपाची कथा सांगते.
तळघरातील जिवंत झरा आणि मंदिर व्यवस्थापन
मंदिराच्या तळघरात एक जिवंत झरा आहे, जो दरवर्षी गुरुपौर्णिमेच्या दिवशी स्वच्छ करून भाविकांसाठी उघडला जातो. हा झरा मंदिराच्या अद्वितीयतेत भर घालतो. मंदिराला विश्वस्त मंडळाकडून उत्तम देखरेख मिळते, ज्यामुळे मंदिराची कला आणि शिल्पे सुरक्षित आहेत.
एक दुर्लक्षित पण अनमोल ठेवा
अप्रतिम स्थापत्य, ऐतिहासिक आणि धार्मिक महत्त्व आणि शिल्पकलेचा उत्कृष्ट नमुना असलेले त्रिशुंड गणपती मंदिर हे पुण्यातील एक दुर्लक्षित ठेवा आहे. बहुतांश लोकांना या मंदिराविषयी माहिती नसल्यामुळे भाविकांची गर्दी कमी असली, तरी याची कला, इतिहास आणि पौराणिकता याला अधिक महत्त्व देते.
पुण्यातील भाविकांनी आणि पर्यटकांनी एकदा तरी या मंदिराला भेट देऊन, त्याची अनमोलता अनुभवायला हवी. त्रिशुंड गणपती मंदिराच्या माध्यमातून आपल्या सांस्कृतिक वारशाची जपणूक करण्याचे आणि याचा प्रचार-प्रसार करण्याचे कार्य आपल्यासाठी गरजेचे आहे.
Comments
Post a Comment